ناقوس فروخفته کلیسای بوشهر

برگرفته از: «مجله هفته» کانادا

دکتر محمود دهقانی

30.1JPG
در میان آثار به جا مانده از جهانگردان و مبلغان مذهبی اروپائی در ایران روزگار صفوی، ایتالیائی‌ها بیشتر از دیگر کشورهای اروپایی فعالیت داشته‌اند. پیش‌کسوتان نخستین گسیل مبلغان مسیحی به ایران «ونیز»ی‌ها بودند که به عنوان قدرت مسلط دریائی حوزه مدیترانه شرقی پس از اوزون حسن آق قویونلو، با شاهان صفوی روابط سیاسی برقرار و با آن‌ها پیمان‌های دوستی پروپا قرصی برقرار کردند. شاه اسماعیل یکم صفوی، معمار مذهب تشیع در ایران که برخی از پیشینه‌نگاران نوشته‌اند باعث انسجام و یکپارچگی سرزمین ایران شد مادرش مارتا، دختر کاترینا همسر اوزون حسن، از مسیحیان ترابزونی بود. شجره نسبت مادری شاه اسماعیل یکم به زن یونانی عثمان بیگ و زن گرجی «کلویوآتس» فرزند «آلکسیس» چهارم می‌رسد. واقعیت‌هایی را که گزارشات و اسناد موجود مبلغان مسیحی درباره ایران روزگار صفوی برملا کرده‌اند این است که با روی کار آمدن شاه اسماعیل یکم و گسترش رزم، دلیری و اندیشه جدید آوازه‌اش آن‌چنان در ایتالیا پیچید که: «عامه ایتالیائی‌ها به او به چشم یک پیامبر جدید نگاه می‌کردند».١

30
نویسندگانی چون «جیوانی روتا» درباره شخصیت شاه اسماعیل به صورت گسترده‌ای قلم‌فرسائی کردند. درست در هفتمین سال به دست گرفتن زمام امور و فرمانروائی شاه اسماعیل یکم پادشاه صفوی بر ایران بود که کتاب «جیوانی روتا» سال ١۵٠٨ میلادی، درشهر رم چاپخش شد. در خود ایران نیز دگرگونی‌های برجسته‌ای که انجام گرفت موجب شد که: «مردم ایران به دنبال یک جوان کم سال چهارده ساله یعنی شاه اسماعیل دلیر به راه افتند».٢
دلیری و چهره و اندام زیبای شاه اسماعیل زبانزد مردم کوچه و بازار شد و در ایران در وصف شاه جوان و بی‌باک برخی زبان به افسانه گشودند و می‌گفتند: «او در سن دوازده سالگی به دست خود خرسی را در غاری کشت و هم‌چون سلطان جلال الدین خوارزمشاه که در سند پرید، با اسب از رود ارس (یا کر؟) گذشت.» ٣
ارزش و اهمیت تاریخ‌نگاری مبلغان خارجی هم جدا از اندیشه‌هایی که در پی آن بودند تاریخ ایران را پس از استقرار و اقتدار صفوی‌ها بر ایران به صورت شفاف عرضه و پیشرفت اقتصادی و اوج بده بستان سیاسی ایران با جهان و اروپای آن روزگار را بازتاب داده است. ایتالیائی‌ها شاه اسماعیل را متحد مسیحیان معرفی کردند و درباره‌اش نوشتند: «اسماعیل کبوتری است که شاخه زیتون یعنی نشانه صلح بین خدا و انسان را به همراه دارد». حتا بعضی از این قبیل نویسندگان ادعا می‌کرده‌اند که او مسیحی شده است. ۴
گزارشگران مذهبی ایتالیائی توصیف‌ها و نوشته‌های باارزشی نیز در مورد خلیج فارس و هرمز و بوشهر و شیراز و همه شهرهای آن روز ایران چاپخش کرده‌اند. سیاست و استراتژی در آن روزگار باعث نزدیکی پاپ و کشیشان مسیحی با صفوی‌ها بود. از این رو نه تنها امپراتوری عثمانی در روزگار پیش از فرمانروائی شاه عباس یکم، بلکه محمود افغان نیز پس از حمله‌اش به اصفهان در روزگار شاه حسین صفوی به مسیحیان روی خوش نشان نداد و از آن‌ها باج و خراج گرفت.
روابط دولت‌های نیرومند اروپائی از جمله هلند،اسپانیا،انگلیس و آلمان آن روزگار با ایران بیشتر از جنبه اقتصادی، جنبه استراتژیکی نیز داشت. موقعیت ایران و سودمندی اقتصادی معاملات بازرگانی با این کشور برای اروپائیان درست روزگاری بر آن‌ها ثابت شد که «ری گونسالس د کلاویخو» فرستاده سیاسی اسپانیا به دربار امیر تیمور در سمرقند، به اهمیت ایران پی‌برده بود. هر چند که قدرت پاپ، سیاست و تاثرگذاری «ونیزِ» را کاهش و استقلال دولتی آن‌جا را تضعیف نمود اما اروپائیان از آن روزگار تا به امروز به ایران و قدرتی که این کشور تاریخی در منطقه دارد به خوبی پی برده و به آن، با اهمیت نگریسته‌اند.
واقعیتی که اروپائیان را ناگزیر به پذیرش کرده و به آن باور داشته و هنوز هم دارند، بینش و منش آزاداندیش بالنده ملی ملتی است که نه تنها کشورش در نقطه مهمی از جهان قرار دارد، بلکه در تلخ‌ترین روزگار سیاسی اروپای آن روز عظمت و کرامت آن بر آن‌ها ثابت شده است. در روزگاری که سراسر جهان پر از تعصبات و خشک اندیشی بود شاهان صفوی به مبلغین مذهبی اروپائی در ایران اجازه تبلیغات دینی دادند که در میان آن‌ها گروه کاتولیک «کارملیت» (پابرهنه‌ها) بسیار بااهمیت بوده است. اسناد و گزارشاتی که این گروه در مورد تاریخ اجتماعی ایران چاپخش کرده‌اند آئینه‌ای از رویدادها و فراز و نشیب‌های روزگار صفوی و تا روزگار زندیه ایران را در برمی‌گیرد.
با تبلیغات «کارملیت‌ها» و بردن آوازه ایران به اروپا، از اسپانیا نیز نخستین جهانگرد آن کشور «پدرو تشیی یرا» به ایران آمد و زبان فارسی را به خوبی آموخت و دست به برگردان کتابی فارسی زد. این کتاب با نام «ملک هرمز» در شناخت تاریخی اوضاع سیاسی آن روزگار خلیج فارس بسیار با اهمیت است. از این کتاب یک نسخه فیلمی آن هنوز در «بیبلیوتکا ناسیونال» کتابخانه ملی اسپانیا در مادرید موجود است. اما نسخه اصلی گویا به دلیل قدمت و شکننده بودن برای پژوهش به پژوهشگران داده نمی‌شود. ذکر این نکته شاید ضروری به نظر برسد که «فلیپ» پادشاه اسپانیا نیز به دلیل رابطه بسیار خوبی که با شاه عباس یکم داشت، گروهی از کشیشان را به ایران فرستاد. شاه عباس پادشاه اسپانیا را برادر خطاب می‌کرد. در ضیافتی شاه عباس با «دون گارسیا فیگوروا» سفیر اسپانیا، جام شراب شیراز را بالا برده و گفته بود به سلامتی برادرم پادشاه اسپانیا.
هر چند که دلیل موضوع صمیمیت میان شاه عباس یکم با پادشاه اسپانیا هنوز هم از طرف ثبت اسناد تاریخی اسپانیا به صورت شفاف به چاپ نرسیده اما به هر روی این روابط بیشتر جنبه سیاسی داشت، چرا که این دو هیچ‌وقت همدیگر را ملاقات نکرده و استحکام روابط گرم آن‌ها را سفرا به وجود می‌آوردند.
پرسش شاه عباس یکم از مسیونر مذهبی ایتالیائی «پیترو دلاواله» در سال ١۶١٨ میلادی در دیوانخانه اشرف (بهشهر کنونی) در مورد وضعیت اسپانیا و پادشاه آن کشور و بیزاری شاه عباس نسبت به دشمنان اسپانیا نکاتی است که به پژوهش‌های گسترده‌تری نیازمند است.
در گذر از سیزده کلیسای مسیحیان در اصفهان تختگاه ایران روزگار صفوی، گروه «کارملیت» ایتالیائی که در پایتخت فعالیت مذهبی گسترده داشتند به دیگر شهرهای کشور نیز رفت و آمد می‌کرده‌اند. یکی ازشهرهایی که «کارملیت‌ها» پس از سقوط دودمان صفوی باز هم به آن‌جا سفر کرده و مسکن گزیده‌اند بندر بوشهر است. این گروه از سال ١٧۴۴ میلادی تا اوایل ١٧۴۵ میلادی مدت کوتاهی در بوشهر ساکن بوده‌اند. کشیشی به نام «پدر اوربان» در بوشهر با کمک مسیحیان بوشهر خانه‌ای را خریداری کرده و کلیسائی برای مسیحیانی که بدون مراسم و کلیسا بودند دایر می‌کند.» ۵
این کشیش که نام او را پیشینه نگاری بدون نام و نشان «پدر اوربان» ذکر کرده است تا سال ١٧۴۵ میلادی مدتی در بوشهر یا بندرعباس می‌ماند تا سرانجام پس از چند سال از بندر عباس به جزیره خارگ منتقل می‌شود و در خارگ چشم بر جهان فرو می‌بندد. نامه‌های کوتاه مبلغان این گروه به نکات جالب توجه تاریخی جزیره خارگ و بوشهر اشاره می‌کند. از بیان‌های کوتاه در نامه‌ها می‌توان نتیجه گرفت که این گروه پس از ١٧۴۴ میلادی تا ١٩٢٨ میلادی یعنی نزدیک به دو سده، در چند نوبت در بوشهر اقدام به خرید خانه برای مراسم مذهبی کرده‌اند که کلیسای کنونی در بوشهر احتمالا آخرین آن می‌باشد.

31.2
نکته دیگر در نامه یکی از کشیشان «ابوشهر» نامیدن بوشهر است. اما یادآوری این نکته بی جا نیست که با گویش‌های فارسی، لری، ترکی قشقائی و عربی در شهرهای استان بوشهر، شاید نام بوشهر با فراز و نشیب‌هائی دگرگون شده «ریشهر» باشد. هر چند که نام‌های دیگری از جمله «رام اردشیر» و «لیان» نیز گفته شده اما راست و ناراستی آن در مجال این یاد داشت بسیار کوتاه نیست و به پژوهش‌های گسترده‌تری نیاز است.
عکسی که در سال ١٩٣٨میلادی از نمای درونی و بیرونی ساختمان قدیمی کلیسای مسیحیان بوشهر گرفته شده است نشان می‌دهد که نمای نسبتا بومی این ساختمان با طاق‌ها و ستون‌های بیرونی آن مناسب با آب و هوای گرم بوشهر طراحی شده است. از راه سربونک و یک پله کشیش کلیسا و یا مسافران و کشیشان مسیحی مهمان در بوشهر می‌توانسته‌اند به پشت بام رفته و شب در هوای خنک پشت بام بخوابند. سربونک فراتر از آمد و شد افراد به پشت بام، کار یک بادگیر را انجام می‌داده و نسیم سینه سائیده به آب‌های دریا را نیز به درون ساختمان منتقل و هوا را مطبوع می‌کرده است.
سقف و ایوان کلیسا آن گونه که در عکس دیده می‌شود با تیرهای چوبی است. برفراز پیشخوان، در اشکوبه بالائی بر روی ستون‌ها احتمالا سایه‌بان و یا تالار کوچکی با تزئینات و سقف چوبی برای استراحت ظهرهای گرم بوشهر قرار داشته که در زمان گرفتن عکس هنوز آثار و جای تیرهای چوبی آن بر دیوار نمایان است.
تزئیینات چوبی سقف و نرده‌ها و میز خطابه و جای چیدن شمع در درون کلیسا، در روزگار خود هنرمندانه طراحی شده است. گچبری‌های درونی ساختمان نیز از اسلوب معماری پیشرفته آن روزگار برخوردار است که با توجه به معماران ورزیده ارمنی در اصفهان احتمالا گچ بری‌ها و تندیس‌ها کار هنرمندان ارمنی اصفهان بوده است.
با توجه به قدرت مسلط دریائی پیشین کشورهای اروپائی ایتالیا،اسپانیا و پرتقال شاید بتوان گفت که تندیس‌های مریم عذرا و عیسا مسیح در کلیسای بوشهر ساخت ایتالیا و یا یک کشور دیگر اروپائی بوده است. اما به هر روی نباید از نظر دور داشت که مجسمه‌سازان ارمنی جلفا نیز ماهر و کار آمد بوده‌اند. هم‌چنین بعید نمی‌تواند باشد که مصالح مجسمه‌ها از اصفهان همراه هنرمند به بوشهر آورده شده و ساخت آن‌ها در بوشهر انجام پذیرفته است. این احتمال نیز که خود مبلغان مسیحی معماران ورزیده‌ای بوده‌اند می‌تواند دست آویزی برای یک پژوهش باشد.
نکته قابل ذکر دیگر که نشان از محدود بودن و اقلیت خیلی کوچک مسیحی در بوشهر دارد ناقوس این کلیسا است. این ناقوس برعکس کلیساهای جلفای اصفهان و در کل کلیساهای جهان بر فراز ساختمان نیست. این موضوع احتمالا می‌تواند گویای دو چیز باشد. یکی آن‌که چون مسیحیان در بوشهر تعدادشان زیاد نبوده نیاز به بانگ ناقوس مراسم تجهیز و تکفین نداشته‌اند و فقط به عنوان سمبل در حیاط کلیسا به آن بسنده کرده‌اند.
نکته دیگر می‌تواند منحصر به قانونی باشد که طبق آن مسیحیان را ملزم به رعایت حقوق اکثریت شهروندان شهر کرده است. در برخی از کشورهای مسیحی نیز اگر مسلمانان اقلیت خیلی کوچکی را تشکیل داده باشند و شهروندان مسیحی در نزدیکی مسجد زندگی کنند، به شهروندان مسلمان اجازه پخش اذان از بالای پشت بام و یا از بلندگوی مناره مسجد داده نمی‌شود.

پانوشت‌ها:
١. دکتر جهانبخش ثواقب. «تاریخ نگاری عصر صفویه و شناخت منابع و ماخذ». انتشارات نوید شیراز. ص١٩١
٢. دکتر باستانی پاریزی. «سیاست و اقتصاد در عصر صفوی». بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه. تهران ١٣۴٨. ص. ۶۴.
٣. دکتر باستانی. سیاست و اقتصاد. زیر نویس ص۶۴
۴. دکتر ثواقب. تاریخ نگاری. ص ١٩٢
۵. نسخه کتاب هزار وسیصد و هفتاد و شش صفحه‌ای همراه نقشه جغرافیائی و عکس. به زبان انگلیسی با نام.« شرح وقایع کارملیت‌ها در ایران». جلد دوم. لندن ١٩٣٩. ص١١٠١
۶. برای پژوهش و اطلاعات بیشتر از گزارشات منابع اروپائی به این کتاب‌های تاریخی مراجعه شود:
* – A Chronicle of the Carmelites in Persia vols I and II
* – A ouvel Conversion du Roi de Perse, avec de Cent mil Tures après s Conversion, – Paris, 1666. *- Histoire Veritable de toute qui S’est fait et Passe depuis Le Conversion de Grand Sohpy, Paris, 1616.
* – Histoire Moderne du Prince Saych Ismail , dit Sophy Ardelin, tr. Jean Lemaire de Belges, 1509.
* – Giovanni Rota, La vita del sophi: Re de Persia e media e de molti altri regni e pasesi: e de la grandissime gurre qle ha facto contra le signor Turcho & con altri Re e signori: & de la description de dicit paesi…& molte alter cosi, Rome, 1508

برگرفته از: «مجله هفته» کانادا

http://www.hafteh.ca/index.php?option=com_k2&view=item&id=3198:%D9%86%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%B3-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AE%D9%81%D8%AA%D9%87-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%B4%D9%87%D8%B1&Itemid=685#.U5pEBXbb5EM

دربارهٔ محمود دهقاني

Dr Mahmoud Dehgani is of Iranian background but lived in Europe for many years. He has published extensively on Persian art and architecture. I feeling about plants...about plants as living organisms. They need nourishment. They need air and light; protection from disease and a hostile environment.
این نوشته در Uncategorized ارسال شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s